Jednoskładnikowa
antykoncepcja
hormonalna a ryzyko
nowotworów. Co mówią
najnowsze badania?

Co to jest jednoskładnikowa antykoncepcja hormonalna?

Antykoncepcja jednoskładnikowa ma w składzie jeden hormon, którego zadaniem jest zapobieganie niepożądanej ciąży – jest to progestagen. Z kolei antykoncepcja dwuskładnikowa oprócz progestagenu zawiera drugi hormon – estrogen.

Jeśli porównamy działanie tabletek antykoncepcyjnych, zobaczymy, że odmienny skład nie ma tu większego znaczenia – zarówno te dwu-, jak i jednoskładnikowe wykazują bowiem bardzo wysoki poziom skuteczności. Przy idealnym stosowaniu wskaźnik Pearla wynosi 0–1,26 dla tabletek dwuskładnikowych oraz 0,14 dla tabletek z samym progestagenem¹. Wskaźnik ten określa, ile w ciągu jednego roku zdarzyło się niepożądanych zapłodnień wśród 100 par stosujących daną metodę antykoncepcji. Im niższy wskaźnik, tym większa jest skuteczność badanej metody (w przypadku prezerwatywy wynosi on 8–11, a więc jest sporo wyższy²).

Warto zaznaczyć, że brak estrogenu w tabletce jednoskładnikowej sprawia, że dla niektórych grup kobiet stanowi ona bezpieczniejszy wybór niż tabletka dwuskładnikowa. Antykoncepcja z estrogenem może bowiem powodować groźną chorobę – zakrzepicę. W przypadku młodych, zdrowych kobiet to ryzyko jest niewielkie, dlatego bez większych obaw mogą one przyjmować tabletki dwuskładnikowe. Prawdopodobieństwo zachorowania znacznie zwiększa się jednak u pań po 35. roku życia, palących papierosy, mających zwiększone stężenie cholesterolu, borykających się z nadwagą lub otyłością, mających w rodzinie osoby z udarem/zawałem przed pięćdziesiątką. Dlatego w wymienionych przypadkach bardziej wskazana i bezpieczniejsza będzie antykoncepcja z samym progestagenem.
Przeczytaj o progestagenie w antykoncepcji hormonalnej >> Sprawdź, co powinnaś wiedzieć na temat jednoskładnikowej tabletki antykoncepcyjnej >>

Jak powstaje nowotwór i co go powoduje?

Podstawowe informacje o procesie nowotworowym

Odpowiadając na pytanie, jak powstaje nowotwór, należy zaznaczyć, że pierwotną przyczyną każdego nowotworu jest uszkodzenie zdrowej komórki, co prowadzi do jej przeistoczenia w komórkę nowotworową³.

Za powstawanie nowotworów odpowiadają czynniki³:

• genetyczne – uszkodzenie DNA może spowodować pojawienie się komórek nowotworowych, a następnie rozwój nowotworu. Przyczyną jest mutacja konkretnych genów lub chromosomu. Przykładowo, mutacja genów BRCA1 i BRCA2 może skutkować rakiem piersi lub rakiem jajnika;
• fizyczne – do mutacji genów mogą również prowadzić: promieniowanie rentgenowskie, promieniowanie UV, częste spożywanie bardzo ostrych potraw, długotrwałe podrażnienia mechaniczne, długotrwałe narażenie na wysoką temperaturę. Przykładowo, nadmierna ekspozycja na słońce czy zbyt częste korzystanie z solarium mogą przyczynić się do powstania czerniaka, a nadmierne spożywanie zbyt ostrych potraw – do raka jamy ustnej czy raka przełyku;
• chemiczne – przykładowo: alkohol (rak przełyku, żołądka, gardła, wątroby, trzustki), nikotyna (między innymi rak płuc, krtani, jamy ustnej, żołądka, trzustki); azbest (nowotwór opłucnej); substancje zawarte w potrawach grillowanych (rak żołądka); spaliny samochodowe (rak płuc, rak pęcherza moczowego); substancje zawarte w konserwowanej i wędzonej żywności (rak żołądka, rak jelita grubego). Należy pamiętać, że zbyt częste narażenie na tego rodzaju czynniki może stać się przyczyną powstawania nowotworów;
• wirusy onkogenne – przykładowo: wirus brodawczaka ludzkiego HPV (między innymi rak szyjki macicy, rak pochwy, rak jamy ustnej); wirus zapalenia wątroby typu B (HBV) i C (HCV), który może prowadzić do raka pierwotnego wątroby.

Warto zadać sobie pytanie, jak rozpoznać nowotwór, aby nie przeoczyć ważnych symptomów. Niestety początkowe stadia choroby często nie dają żadnych oznak. Bywa również tak, że pojawiające się objawy łatwo jest zbagatelizować, myląc je z innymi dolegliwościami.

• Rak szyjki macicy na wczesnym etapie nie daje zwykle żadnych objawów. Pojawiają się one dopiero w zaawansowanym stadium i mogą to być: krwiste plamienia (występujące niezależnie lub po stosunku), upławy o bardzo nieprzyjemnym zapachu, dolegliwości bólowe4. Dlatego tak istotne jest regularne wykonywanie cytologii – odpowiednia profilaktyka umożliwia rozpoznanie nawet do 80% wczesnych postaci raka⁴.
• W raku jajnika symptomy również pojawiają się zwykle w późniejszym stadium. Mogą to być wzdęcia, uczucie pełności, zwiększenie obwodu brzucha, czyli objawy, które łatwo pomylić z zaburzeniem pracy jelit. Czasem pojawiają się krwawienia z narządów rodnych, ucisk w miednicy, a na zaawansowanym etapie – problemy z oddawaniem moczu5. W celu kontroli stanu jajników należy regularnie zgłaszać się do ginekologa i wykonywać USG przezpochwowe⁵.
• Rak piersi to kolejna choroba, która może nie dawać objawów przez bardzo długi czas. A należą do nich np. wyczuwalny guz w piersi, objaw „zaciągania skóry” podczas podnoszenia rąk, zmiana wyglądu piersi (wielkości, kształtu), wciągnięcie brodawki sutkowej lub skóry na piersi, zmiany w obrębie piersi (np. zaczerwienienia)⁶.
  Badaniem, które skutecznie wykrywa raka piersi nawet we wczesnym stadium, jest mammografia⁶.

Zarówno w ramach profilaktyki, jak i przy zdiagnozowanej chorobie, niezwykle ważną rolę odgrywa dieta. Panuje powszechne przekonanie, że rak „żywi się” cukrem, jednak całkowite wyeliminowanie glukozy z diety nie sprawi, że rozwój nowotworu się zatrzyma. Warto pozostawić ten składnik w jadłospisie przede wszystkim w postaci owoców, należy jednak ograniczyć cukry proste – zrezygnować ze słodyczy, słodkich napojów, ze słodzenia kawy i herbaty⁷.

Dobrze, aby osoby chore na nowotwór skonsultowały się z dietetykiem, który pomoże opracować dietę pokrywającą zapotrzebowanie na wszystkie składniki: białko, węglowodany, tłuszcze, witaminy, składniki mineralne⁷.

Czy każdy nowotwór to rak?

Choć określenia „nowotwór” i „rak” często używa się zamiennie, trzeba wiedzieć, że nie każdy nowotwór to rak.

Nowotwory możemy podzielić na następujące grupy⁸:

• nowotwory łagodne – występują najczęściej. Tworzące je komórki są podobne do komórek tkanki prawidłowej, z której się wywodzą. Ten rodzaj nowotworu nie uszkadza sąsiednich tkanek i nie daje przerzutów. Leczenie jest w tym przypadku skuteczne, ponieważ po usunięciu nie obserwuje się nawrotów;
• nowotwory miejscowo złośliwe – należą do nich np. niektóre glejaki. Ten rodzaj nowotworu może niszczyć bądź uciskać sąsiadujące tkanki, a po usunięciu powodować nawroty;
• nowotwory złośliwe – to najbardziej groźna grupa. Mogą rozwijać się w szybkim tempie, naciekać okoliczne tkanki i dawać przerzuty do innych narządów, nawet tych odległych. Komórki nowotworu złośliwego wyglądają inaczej niż komórki prawidłowe.

Inny rodzaj klasyfikacji to podział ze względu na rodzaj tkanki, z której wywodzi się nowotwór^{8, 9}:

• nowotwory nabłonkowe (rozwijające się z komórek nabłonka) – wśród nich wyróżnia się łagodne (głównie gruczolaki, brodawczaki i torbielaki) oraz złośliwe, które jako jedyne nazywa się rakami;
• nowotwory nienabłonkowe – one również dzielą się na łagodne (np. mięśniaki, tłuszczaki) i złośliwe (np. naczyniakomięsak, tłuszczakomięsak).

Kolejne typy nowotworów złośliwych to: czerniaki, chłoniaki czy białaczki⁸.

A zatem – nie każdy nowotwór jest rakiem, jednak każdy rak to nowotwór złośliwy pochodzenia nabłonkowego. Przykładem raka mogą być: rak piersi, rak szyjki macicy, rak płuc, rak jelita grubego. To bardzo poważne choroby, dlatego tak istotne są regularne wizyty u lekarza, badania profilaktyczne, a w przypadku wykrycia – szybka reakcja i wdrożenie odpowiedniego leczenia.

Jednoskładnikowa antykoncepcja hormonalna a ryzyko raka piersi

Analiza wyników badań naukowych

Proces oddziaływania antykoncepcji hormonalnej na powstawanie raka piersi wciąż nie został w pełni poznany, a przeprowadzone do tej pory badania dawały niekoniecznie zgodne wyniki – od braku ryzyka aż po zwiększenie go nawet o 30–40%1⁰.

Można też domniemywać, że ryzyko zachorowania jest większe, jeśli kobieta zaczęła przyjmować antykoncepcję w młodym wieku¹⁰.

Jedno z nowszych badań, którego wyniki opublikowało czasopismo „PLOS Medicine”, zostało wykonane przez naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie. Badaniu poddano 9498 pań w wieku przed 50. rokiem życia, u których w latach 1996–2017 zdiagnozowano raka piersi. Uzyskane dane porównano z danymi ściśle dopasowanej grupy kontrolnej – 18 171 kobiet. Analiza dotyczyła antykoncepcji hormonalnej zarówno dwuskładnikowej, jak i jednoskładnikowej, wzięto również pod uwagę czynniki, takie jak wiek, wskaźnik masy ciała, spożycie alkoholu, liczba porodów. Wyniki badania pokazały, że przy trwającym lub niedawnym stosowaniu obu rodzajów antykoncepcji hormonalnej ryzyko wystąpienia raka piersi zwiększa się w podobnym stopniu. Z kolei w przypadku kobiet, które stosowały antykoncepcję w roku poprzedzającym diagnozę tego nowotworu, ryzyko zachorowania okazało się większe w grupie stosujących dwuskładnikową antykoncepcję (w porównaniu z grupą doustnie przyjmującą tylko progestagen)^{10, 11}.

Czy tabletki jednoskładnikowe są bezpieczne?

Można założyć, że kobiety stosujące antykoncepcję dwuskładnikową oraz antykoncepcję z samym progestagenem są w podobnym stopniu narażone na wystąpienie raka piersi. Trzeba jednak zaznaczyć, że preparaty jednoskładnikowe zostały pod tym względem zbadane na mniejszych grupach kobiet, więc uzyskanych wniosków nie można uznać za rozstrzygające¹⁰.

Jeśli zaś porównamy populacje kobiet w podobnym wieku, stosujące antykoncepcję hormonalną oraz niestosujące takiej antykoncepcji w ogóle, na raka piersi nieco częściej chorują kobiety z pierwszej grupy. Z drugiej strony wydaje się, że u pacjentek z tej samej grupy wykryte nowotwory często okazują się mniej zaawansowane. Trudno jednak stwierdzić, gdzie leży przyczyna – być może kobiety stosujące antykoncepcję częściej poddają się badaniom i tym samym zwiększają swoje szanse na wcześniejsze wykrycie choroby.

Niezależnie od wyników badań i doniesień ze świata nauki, każda kobieta powinna regularnie badać piersi i wszelkie niepokojące objawy, takie jak guzki, zgłaszać lekarzowi.

Antykoncepcja hormonalna a inne rodzaje nowotworów

Rak jajnika: korzyści czy zagrożenia?

Okazuje się, że stosowanie antykoncepcji hormonalnej może przyczyniać się do zmniejszenia ryzyka występowania niektórych nowotworów. Wśród nich należy wymienić raka jajnika, o czym mówią choćby badania przeprowadzone przez naukowców z Holenderskiego Instytutu Badań nad Rakiem w Amsterdamie. Badaniem objęto 3989 uczestniczek z mutacją BRCA1 i 2445 uczestniczek z mutacją BRCA2. Wyniki wykazały, że kobiety, u których wykryto raka jajnika, rzadziej przyjmowały tabletki antykoncepcyjne. Z kolei w grupie, która nie zachorowała, ponad 80% uczestniczek stosowało ten rodzaj antykoncepcji. Co istotne, im dłuższy był czas przyjmowania tabletek, tym ryzyko pojawienia się nowotworu okazało się mniejsze. Wśród badanych, które stosowały antykoncepcję przez 7 lat, wykryto więcej przypadków raka jajnika niż u uczestniczek przyjmujących ją przez 8–9 lat¹². Dowiedz się, co oznacza plamienie w trakcie cyklu podczas przyjmowania antykoncepcji >>

Jak podejmować świadome decyzje o stosowaniu antykoncepcji?

Należy pamiętać, że antykoncepcja hormonalna to lek i jak wszystkie inne leki może mieć pewne działania niepożądane. Dlatego przed rozpoczęciem jej stosowania konieczna jest konsultacja z ginekologiem, przeprowadzenie wywiadu lekarskiego oraz wykonanie zleconych badań.

W kontekście ryzyka nowotworowego zawsze bardzo istotną rolę odgrywa profilaktyka – regularne badania, takie jak cytologia, mammografia czy USG przezpochwowe, jak również zdrowy tryb życia, właściwa dieta, aktywność fizyczna, odpowiednia higiena snu i – w miarę możliwości – eliminacja stresu. Regularne wizyty u lekarza powinny stać się rutyną, a w sposób szczególny dotyczy to kobiet z historią nowotworów w rodzinie. Przeczytaj, jakie badania należy wykonać przed rozpoczęciem antykoncepcji hormonalnej >>

Podsumowanie – wnioski z analizy badań naukowych

Przyczyny powstawania nowotworów bywają różne i każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. Hormonalne środki antykoncepcyjne – zarówno jednoskładnikowe, jak i dwuskładnikowe – mogą w pewnym stopniu zwiększać ryzyko raka piersi i wpływać na wystąpienie raka szyjki macicy, natomiast zmniejszają ryzyko raka jajnika. Co więcej, badania wskazują również, że antykoncepcja hormonalna może obniżać prawdopodobieństwo zachorowania na raka endometrium oraz raka jelita grubego¹⁰.

Podczas przepisywania środków antykoncepcyjnych pacjentka powinna być poinformowana o ewentualnych czynnikach ryzyka, a dobór metody zapobiegania ciąży należy dopasować do potrzeb i stanu zdrowia. Trzeba też pamiętać, aby wszelkie niepokojące objawy, takie jak guzek w piersi, niezwłocznie zgłosić lekarzowi. Im wcześnie zostanie wykryta ewentualna choroba, tym większe szanse na jej wyleczenie. Czytaj także: Metody antykoncepcji: rodzaje, skuteczność, bezpieczeństwo 6 mitów na temat tabletki antykoncepcyjnej Antykoncepcja a inne leki – czy są jakieś przeciwwskazania? Czy tabletki antykoncepcyjne opóźniają menopauzę? Kiedy tabletka antykoncepcyjna zaczyna działać?