Zespół policystycznych jajników – co trzeba o nim wiedzieć

Co to jest zespół policystycznych jajników (PCOS)?

Zespół policystycznych jajników to schorzenie, które dotyczy kobiet w wieku rozrodczym. Według danych z 2024 roku występowanie PCOS na świecie wynosi 9,2% i jest to najczęstsze zaburzenie metaboliczne odnotowywane w tej grupie kobiet1. Może ono obejmować: insulinooporność, nadciśnienie, nieprawidłowe stężenie cholesterolu i trójglicerydów we krwi czy problemy z masą ciała.

Jednak najbardziej charakterystyczne dla zespołu policystycznych jajników są brak owulacji i nadmierna produkcja androgenów (męskich hormonów płciowych). Co istotne, objawy te prowadzą do wielu zmian w organizmie. Zaburzenia hormonalne w PCOS wymienia się też wśród najczęstszych przyczyn niepłodności u kobiet.

PCOS wiąże się z zaburzeniami owulacji lub jej całkowitym zatrzymaniem, co z kolei powoduje obumieranie pęcherzyków jajnikowych i powstawanie na jajniku licznych torbieli, zwanych cystami. To właśnie od nich pochodzi nazwa zespołu policystycznych jajników.

PCOS – przyczyny

Mechanizm rozwoju PCOS jest złożony i nie został do tej pory całkowicie poznany. Jednak eksperci jako przyczyny choroby wskazują zarówno uwarunkowania genetyczne, jak i wspomniane już zaburzenia metaboliczne, a także czynniki endokrynologiczne i środowiskowe². Większość uwarunkowań dotyczących PCOS można ująć w następujących punktach:

• obok czynników związanych z dziedziczeniem jako przyczynę PCOS wskazuje się też nadmiarową ekspozycję na androgeny w okresie życia płodowego^{2, 3};
• rozwój PCOS mogą powodować uwarunkowania związane z nawykami i codziennym życiem: nieprawidłowa dieta, brak ruchu, zaburzona higiena snu, nadmierny stres, narażenie na związki chemiczne mające negatywny wpływ na gospodarkę hormonalną³ (np. ftalany, bisfenol A, pestycydy, metale ciężkie i inne);
• jako czynniki mające największy wpływ na rozwój zaburzeń metabolicznych i hormonalnych w PCOS wymienia się hiperandrogenizm i insulinooporność, które dodatkowo są ze sobą powiązane³;
• do rozwoju choroby przyczyniają się zaburzenia czynności osi HPG³ (podwzgórze-przysadka-gonady); oś HPG składa się z trzech gruczołów dokrewnych, a wszelkie zaburzenia hormonalne w tworzonym przez nie systemie mogą powodować problemy z układem rozrodczym, np. z zajściem w ciążę; hormony produkowane przez oś HPG to między innymi:
  • gonadoliberyna (produkowana przez podwzgórze), która wpływa na właściwe stężenie hormonów w innych częściach osi HPG;
  • hormon luteinizujący – LH i hormon folikulotropowy – FSH (produkowane przez przysadkę), które odpowiadają za regulowanie funkcji rozrodczych;
  • strogeny i progesteron (produkowane przez gonady, czyli u kobiet jajniki), których zadaniem jest między innymi wspieranie rozwoju narządów płciowych, regulacja cyklu miesiączkowego, przygotowanie organizmu do ciąży, utrzymanie ciąży;
• ryzyko wystąpienia zaburzeń jest większe u kobiet z nadwagą lub otyłością² (trzeba pamiętać, że nadmierna masa ciała może też być objawem PCOS).

Reasumując – zaburzenia hormonalne w obrębie osi HPG są uznawane za podstawową przyczynę PCOS. Jeśli hormon luteinizujący powoduje nadmierną stymulację jajników, w organizmie następuje nadprodukcja androgenów. Proces ten może zostać jeszcze bardziej spotęgowany przez współistniejącą insulinooporność. Dodatkowo, niewłaściwy tryb życia (np. niezdrowe odżywianie, zaniedbywanie aktywności fizycznej, stres), a także zanieczyszczenie środowiska mogą w znaczącym stopniu przyczynić się do rozwoju zespołu policystycznych jajników.

PCOS – objawy

Objawy mogą być różne i niejednoznaczne, a ich nasilenie – zmieniać się wraz z upływem czasu. Z tego powodu u wielu pacjentek PCOS jest diagnozowany z opóźnieniem, po latach nieświadomego życia z chorobą.

Do najczęściej występujących objawów PCOS należą:

• zaburzenia dotyczące miesiączkowania – cykle miesiączkowe są zbyt długie (dłuższe niż 35 dni), czasem zbyt krótkie (krótsze niż 21 dni); może też wystąpić zanik miesiączkowania^{2, 4};
• zaburzenia dotyczące miesiączkowania – cykle miesiączkowe są zbyt długie (dłuższe niż 35 dni), czasem zbyt krótkie (krótsze niż 21 dni); może też wystąpić zanik miesiączkowania^{2, 4};
• hiperandrogenizm– czyli nadprogramowa produkcja androgenów; objawy hiperandrogenizmu to np. hirsutyzm (nadmierne owłosienie w miejscach typowych dla mężczyzn: twarz, plecy, klatka piersiowa, pachwiny), trudny do zwalczenia trądzik, łysienie androgenowe (męskie zakola), przetłuszczanie się włosów^{2, 4};
• nadwaga lub otyłość – zwiększenie masy ciała (tkanka tłuszczowa szczególnie widoczna na brzuchu – typ „jabłko”) jest skutkiem insulinooporności², która nasila objawy choroby, w tym hiperandrogenizm oraz zaburzenia menstruacyjne⁴;
• problemy z płodnością – spowodowane przez zbyt rzadkie owulacje lub ich brak²;
• zaburzenia zdrowia psychicznego (stany lękowe, depresja)² – spowodowane wahaniami hormonalnymi i dyskomfortem związanym z objawami, takimi jak hirsutyzm czy otyłość; przewlekły stan zapalny w organizmie – mogący powodować poważne problemy ze zdrowiem (np. miażdżycę)⁴.

PCOS – rozpoznanie choroby

Ze względu na niejednoznaczne symptomy zespołu policystycznych jajników kobiety często dowiadują się o chorobie dopiero wtedy, gdy zgłaszają się do lekarza z powodu problemów z zajściem w ciążę. Tymczasem wymienione powyżej objawy są wystarczającym sygnałem, aby zapisać się na wizytę do ginekologa lub ginekologa-endokrynologa. Skłonić do tego powinny zwłaszcza zaburzenia związane z miesiączkowaniem².

Badanie podstawowe

Diagnoza lekarska rozpoczyna się od rozmowy z pacjentką na temat objawów – ich rodzaju i czasu trwania. Następnie specjalista wykonuje badanie na fotelu ginekologicznym.

Badanie USG

Badanie ultrasonograficzne jest wykonywane przezpochwowo i ma na celu sprawdzenie wielkości i struktury jajników. Wytyczne International PCOS Network z 2018 roku mówią, że chorobę można potwierdzić wtedy, gdy „objętość jajnika wynosi ok. 10 cm³ i/lub w każdym z narządów występuje co najmniej 20 pęcherzyków o średnicy 2–9 mm”².

Badania laboratoryjne

W badaniach hormonalnych, które należy zrobić przy podejrzeniu zespołu policystycznych jajników, sprawdza się stężenie²:

• testosteronu;
• białka wiążącego hormony płciowe (SHBG);
• androgenów: androstendionu oraz dehydroepiandrosteronu (DHEA-S);
• hormonu luteinizującego (LH);
• hormonu folikulotropowego (FSH);
• progesteronu.

Diagnostyka może również obejmować test OGTT, w ramach którego dokonuje się pomiaru stężenia glukozy. Poznaj właściwości progestagenu w tabletkach antykoncepcyjnych >>

Kryteria Rotterdamskie

W rozpoznaniu PCOS najczęściej stosowane są tzw. Kryteria Rotterdamskie. Zgodnie z nimi do potwierdzenia policystycznych jajników konieczne jest stwierdzenie przynajmniej dwóch z trzech poniższych kryteriów^{2, 4}:

• rzadko występujące owulacje lub ich brak, a tym samym nieregularne miesiączkowanie lub brak miesiączki;
• spowodowane hiperandrogenizmem (nadmiernym wydzielaniem androgenów), np. nadmierne owłosienie, trądzik;
• charakterystyczny dla PCOS wygląd jajników, potwierdzony w USG.

Różnicowanie PCOS z innymi schorzeniami

Bardzo ważną kwestią przy diagnostyce jest wykluczenie innych zaburzeń, mogących wywoływać objawy podobne do PCOS. Są to^{2, 4}:

• akromegalia;
• choroby tarczycy;
• guzy produkujące męskie hormony płciowe;
• hiperprolaktynemia;
• WPN – wrodzony przerost nadnerczy;
• zespół Cushinga.

PCOS – leczenie

Podczas leczenia zespołu policystycznych jajników trzeba uzbroić się w cierpliwość, ponieważ jest to proces długotrwały i zróżnicowany, który powinien przebiegać na wielu poziomach i pod okiem wielu specjalistów. Do celów terapii należą przede wszystkim złagodzenie objawów, poprawa metabolizmu, profilaktyka powikłań⁴. Podstawą w procesie leczenia jest zmiana trybu życia, w tym wdrożenie odpowiedniej diety, która między innymi pozwoli na utratę zbędnych kilogramów. Kolejny ważny aspekt to uregulowanie gospodarki hormonalnej. Nie bez znaczenia są też indywidualnie dobrana suplementacja, a także opieka dermatologiczna i psychologiczna.

Zdrowy tryb życia

Tryb życia ma fundamentalne znaczenie w terapii PCOS. Istotne zasady to:

• regularna aktywność fizyczna, dostosowana do możliwości pacjentki;
• zdrowy, regularny sen;
• praca nad reakcjami wobec stresujących sytuacji (np. ćwiczenie technik oddechowych, relaksacyjnych), której celem jest ograniczenie negatywnego wpływu codziennego stresu na zdrowie;
• właściwa pielęgnacja skóry, włosów, paznokci (warto zasięgnąć porady dermatologa czy kosmetologa);
• w miarę możliwości – eliminacja z codziennego użytku produktów zawierających szkodliwe substancje chemiczne, obecne w detergentach, kosmetykach, opakowaniach, przetworzonej żywności itp.;
• wdrożenie zdrowych nawyków żywieniowych – bardzo ważna zasada, którą szerzej omawiamy poniżej.

Odpowiednia dieta

Wśród czynników związanych z trybem życia zmiana diety i wdrożenie zdrowych nawyków żywieniowych odgrywają szczególną rolę. Ważnym celem jest tu zredukowanie masy ciała, które może pomóc w wyregulowaniu miesiączki, korzystnie wpłynąć na owulację i zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań metabolicznych⁴. Wskazana jest konsultacja z dietetykiem, który pomoże opracować dostosowany do potrzeb pacjentki jadłospis.

Główne zalecenia żywieniowe dla pacjentki z PCOS⁵:

• urozmaicone posiłki – w diecie powinny się znaleźć i białko, i tłuszcze, i węglowodany, ale we właściwych proporcjach oraz z wykorzystaniem składników, takich jak: warzywa, owoce, chleb pełnoziarnisty, chude mięso, nabiał czy orzechy;
• spożywanie produktów o niskim indeksie glikemicznym;
• odpowiednia ilość błonnika, który między innymi reguluje stężenie glukozy, a tym samym pomaga normować produkcję insuliny (przykładowe źródła błonnika: pieczywo pełnoziarniste i graham, kasze, ryż brązowy, soczewica, fasola, brukselka, fasolka szparagowa, marchew, pietruszka, bób, maliny, awokado, czarne jagody, jabłka, gruszki);
• ograniczenie soli oraz słonych produktów (np. wędzonych mięs i ryb, słonych przekąsek) – sól można zastąpić naturalnymi przyprawami czy ziołami;
• unikanie nasyconych kwasów tłuszczowych i zastąpienie ich jednonienasyconymi oraz wielonienasyconymi (np. orzechy włoskie i laskowe, migdały, pestki dyni);
• stosowanie olejów roślinnych;
• unikanie potraw smażonych i przygotowywanie dań gotowanych, duszonych, pieczonych;
• eliminacja przetworzonych produktów (np. słodyczy, gotowych dań, przekąsek typu chipsy).

Regulacja gospodarki hormonalnej

Ponieważ PCOS jest silnie związany z zaburzeniami hormonalnymi, lekarz może zalecić terapię z zastosowaniem hormonów, które pomogą zapanować nad stężeniem androgenów w organizmie i złagodzić objawy, takie jak nadmierne owłosienie, trądzik, łysienie androgenowe, a nawet wyregulować cykle miesiączkowe. Wśród tych hormonów wymienia się przede wszystkim antyandrogeny, a także estrogeny czy progestagen. Wybór zależy od indywidualnych uwarunkowań oraz potrzeb pacjentki (np. od planów związanych z powiększeniem rodziny) i musi być dokonany przez lekarza, a cała terapia powinna przebiegać pod ścisłą kontrolą specjalisty. Sprawdź, z czym się wiąże nietolerancja estrogenu >>

Suplementacja

Suplementacja może być dużym wsparciem w leczeniu PCOS, ale musi zostać ustalona z lekarzem – na podstawie aktualnych badań i wywiadu lekarskiego. Suplementy, które warto stosować, to np.: witamina D, inozytol (witamina B8), selen, omega-3, kwas foliowy, żelazo.

Opieka psychologa

W przypadku niektórych kobiet chorujących na PCOS konieczna może okazać się opieka psychologa. Nieregularne cykle miesiączkowe, problemy z masą ciała, niemożność zajścia w ciążę, hirsutyzm, trądzik mogą przyczyniać się bowiem do zaburzeń nastroju, a nawet depresji. Dlatego warto odpowiednio wcześnie zadbać o wsparcie psychiczne, które pomoże poradzić sobie z obawami i zwiększyć samoakceptację⁴.

Podsumowanie i praktyczne wskazówki

Zespół policystycznych jajników jest chorobą przewlekłą. Jej leczenie polega na zapobieganiu objawom, a przerwanie terapii najczęściej powoduje ich nawrót². Jednak dzięki zmianie trybu życia na stałe, wprowadzeniu zdrowych nawyków i indywidualnie dopasowanemu leczeniu możliwa jest skuteczna kontrola objawów, a co za tym idzie – codzienne normalne funkcjonowanie.

Trzeba pamiętać, że nieleczony PCOS zwiększa ryzyko pojawienia się takich chorób jak cukrzyca typu 2, udary, zawały czy nowotwory błony śluzowej macicy². Dlatego tak ważne jest, aby zwracać uwagę na niepokojące symptomy i nie czekać z konsultacją u specjalisty. Wczesne wykrycie zespołu policystycznych jajników zmniejsza prawdopodobieństwo powikłań, a kobietom, które mimo prób nie mogą zajść w ciążę – daje większe szanse na macierzyństwo.

Diagnoza PCOS nie musi więc oznaczać rezygnacji z normalnego życia. Należy jednak w każdym aspekcie zająć się sobą z większą troską i uważnością. Po otrzymaniu diagnozy bardzo istotne jest monitorowanie objawów choroby oraz regularne wizyty u ginekologa lub ginekologa-endokrynologa i ewentualnie innych specjalistów. Przy ustalaniu terapii ważne jest również dobranie przez lekarza odpowiedniej, bezpiecznej metody antykoncepcji w przypadku pacjentek, które jej potrzebują. Przestrzeganie wskazówek dotyczących leczenia oraz wprowadzenie zdrowych zmian może w bardzo dużym stopniu podnieść komfort codziennego funkcjonowania i zmniejszyć ryzyko powikłań.